Onderuit! Amstelveenlijn wordt Amsteltram




Ergens in Amstelveen

Maandag 4 maart 2019: chaos in Amstelveen, in een ochtendspits met onstuimig weer. De tijdelijke buslijn 55, Amsterdam Zuid – Amstelveen Sacharovlaan, kampte met capaciteitsgebrek en liep, mede door wegwerkzaamheden, vast in het verkeer. Dit tot woede van Rikus en vele anderen.

Wat is er allemaal aan de hand in Nederlands grootste plaats zonder spoorwegstation? Zaterdag 2 maart 2019 nam Amstelveen na ruim 28 jaar afscheid van de Amstelveenlijn, de metro / sneltram Amsterdam Centraal – Amstelveen Westwijk, GVB-lijn 51. De dag daarop werd lijn 51 vervangen door die tijdelijke buslijn 55.

De komende ‘2 jaar’ (het zullen er wel 3 of 4 worden) wordt de raillijn door Amstelveen omgebouwd tot Amsteltram. Die begint bij station Amsterdam Zuid en wordt vanaf het huidige eindpunt Amstelveen Westwijk over een afstand van 5 km verlengd naar Uithoorn.

De woensdag na die chaotische maandag ging ik, voor dit immer bovenop de actualiteit zittende OV-magazine, zelf in de middagspits kijken in Amstelveen. Ook nam ik de nieuwe metroverbinding Amsterdam Centraal – Isolatorweg.

In het voorjaar van 2017 schreef ik alles al over de Amsteltram wat er te schrijven viel; het project heette toen tussen haakjes nog: Uithoornlijn. Nu eerst een korte samenvatting van dat verhaal; alles wat je moet weten gevoeglijk kunt overslaan over rail in Amstelveen.



Bij Amsterdam Zuid


De metro / sneltram Amsterdam Centraal – Amstelveen Poortwachter, lijn 51, werd tussen herfst 1990 en herfst 1991 in fasen en met veel vallen en opstaan in gebruik genomen. De GVB-voertuigen reden van Amsterdam Centraal tot Zuid als metro, met stroomvoorziening via een derde rail. Tot station Spaklerweg volgde lijn 51 hetzelfde traject als de metro’s 53 en 54 naar Amsterdam Zuidoost.

Bij Zuid onderging het railvoertuig een transformatie van metro tot tram: voeding via bovenleiding in plaats van derde rail. Daarna ging het op maaiveld verder naar Amstelveen. Tot het stadshart daarvan deelde lijn 51 zijn sporen met tram 5 (Amsterdam Centraal – Amstelveen Binnenhof; vanaf zomer 2018: Westergasfabriek – Amstelveen Binnenhof).

De haltes tussen Amsterdam Zuid en Binnenhof kenden hoge en lage perrons voor respectievelijk de sneltram 51 en de langzaamtram 5. Die perrons veroorzaakten vooral na introductie van de OV-chipkaart veel verwarring. Bij de tram moest je namelijk inchecken in het voertuig, en bij de sneltram op het perron, op straffe van een zwartrijdboete.

In 2004 werd lijn 51 doorgetrokken naar Amstelveen Westwijk in het zuiden van Amstelveen (k heb die naam Westwijk niet verzonnen). Plannen voor verdere doortrekking naar Uithoorn bleven in de ijskast, tot eind 2016, toen de Vervoerregio Amsterdam de knoop doorhakte.

Onwennig om in de verleden tijd te spreken over de Amstelveenlijn, die eens een veelbelovend, en later ook wel noodlijdend lightrailproject was. De komende jaren dus de ombouw van de Amstelveenlijn tot Amsteltram. Tijdens deze operatie rijdt tram 5 gewoon door, behoudens enkele weekends van stremming.

De 5 haltes Spinnerij, Marne, Gondel, Amstelveen Centrum en A.J. Ernststraat zullen worden opgeheven. Hetzelfde geldt voor de hoge perrons bij de nog resterende haltes; er rijden straks alleen nog lagevloertrams door Amstelveen. Bij de haltes Sportlaan, Zonnestein en Kronenburg in Amstelveen komt een ongelijkvloerse wegkruising. En Uithoorn krijgt 3 tramhaltes.

Als het project klaar is in 202x (ik beloof geen exact jaartal), rijden er Urbos-trams van Amsterdam Zuid naar Uithoorn Dorpscentrum, vlakbij het oude station van de Haarlemmermeerlijn. Vanuit Uithoorn en Amstelveen Zuid kun je dan niet (meer) rechtstreeks naar Amsterdam Centraal. Je zult moeten overstappen op de Noord/Zuidmetro of de ringmetro lijn 51. Of deze operatie nou al met al een voordeel is? Niet voor iedere reiziger….

 

 

Bus 55

 

 Overgenomen van GVB – bus 55 vervangt metro 51


Hoe rijdt de vervangende bus 55 de komende jaren door Amstelveen? Zie het kaartje. De lijn begint bij de bus-/tramhalte ten noorden van station Amsterdam Zuid. De eerstvolgende halte heb je bij de Vrije Universiteit. Daarna racet de bus non-stop naar de halte Amstelveen Oranjebaan in het centrum. Op dit traject kan men nog steeds gebruik maken van tram 5. Daar zal het dan wel druk worden. Dat controleer ik straks ook nog even.

In de zuidelijke helft van Amstelveen heeft de bus veel haltes. Hier volgt hij niet altijd de trambaan, maar heeft hij een eigen route. Daarin is ook de kantoorlocatie aan de Laan van Langerhuize in opgenomen.

Het eindpunt ligt op bedrijventerrein Legmeer bij de voorlaatste halte van de gewezen sneltram: Sacharovlaan. Sneu is dat wel voor de bewoners van Westwijk. Deze v/m eindhalte van de tram is niet bereikbaar met bus 55. Er rijdt nu een pendelbusje, lijn 551, van Westwijk via de Sacharovlaan naar het ziekenhuis van Amstelveen. Deze week gebeurt dat nog in de onhandige en schandalig lage frequentie van 40 minuten. Na protesten van buurtbewoners wordt dat met ingang van volgende week maandag: 20 minuten. Toch denk ik niet dat dit lijntje zich verschrikkelijk populair gaat maken.




Sacharovlaan



Bus 55 heeft een metrofrequentie: 5 minuten in de ochtendspits, 6 minuten in de middagspits, 10 in de dal-uren en tot ’s avonds laat nog kwartierdienst.

De middagspits begint al om 15:00 op deze lijn. Als ik kort na dat tijdstip aan kom lopen, zie ik drie informatiemedewerk(st)ers van GVB een menigte naar uitkomst dorstende reizigers te woord staan. Een spervuur van vragen wordt afgevuurd, waarvan niet de minst opmerkelijke luidt: ‘Waar vertrekt de trein naar Eindhoven?’ Nee, vast en zeker niet van het busperron.

Ook worden er folders uitgedeeld. In een moment van luwte pakt een GVB-medewerkster zo’n folder van de stapel, en gaat deze zelf maar eens rustig staan doorlezen. Je moet toch een beetje op de hoogte blijven?

‘We kunnen er niet meer onderuit’, kopt de folder; ‘Amstelveen stapt over op een nieuwe tramlijn’. ‘Onderuit’ is een toespeling op ook al niet de minst opmerkelijke haltenaam in Amstelveen.

De folder is ook in het Engels, al raakt dat ‘Onderuit’ wel lost in translation. Expats worden maar in de watten gelegd met dat Engels. Laatst bestond een van hen het op Twitter om te klagen omdat in een Haagse stadsbus een stremming alleen in het Nederlands was omgeroepen. Ach, ik kan me de ontreddering die dat teweeg bracht, ergens wel indenken. Zo werd ik afgelopen zomer in Liverpool geconfronteerd met een staking op een deel van het spoornet. Wat denk je? Geen woord over omgeroepen in het Nederlands!!

Een vanmiddag vervroegd vrijgelaten kantoorklerk komt aanrennen, met flapperende jaspanden, zwaaiend met zijn paraplu en met een radeloze blik in de ogen: deze bus mag hij beslist niet missen! Deze bus die nog zonder chauffeur geparkeerd staat.

Na een poosje stap ik ook in. De gelede bus is goed bezet, maar er hoeft toch niemand te staan. De chauffeur is een gemoedelijk geval van beginnende obesitas (om het denigrerende ‘dikkerd’ te vermijden) die met een jobsgeduld alle vragen van passagiers beantwoordt. De 130 chauffeurs die dienst doen op deze lijn hebben een speciale opleiding gehad en zijn mogelijk speciaal psychologisch geselecteerd in de omgang met zenuwachtige reizigers.




Kort daarna rijden we over de Beneluxbaan, de ruggengraat van Amstelveen, die momenteel n grote open wond is; op meerdere plekken wordt er gewerkt aan de trambaan. Tot grote vertraging leidt dat op het moment niet, in tegenstelling dus tot maandagmorgen.

Onderweg is de herosche, historische 1-4 zege van Ajax op Real Madrid van gisterenavond ht gesprek van de dag. Dat jok ik; de hele middag hoor ik er geen mens van reppen. Maar ik schrijf het toch op voor de sfeer en het tijdsbeeld; dan weet ik als ik dit over een jaar of 20 overlees, oh ja: dat was de dag na die herosche, historische zege.

Halte Oranjebaan. Verder naar het zuiden begint een rit langs hoge flatblokken met galerijen en rijen ruiten tot waar het oog reikt. Reed hier heel vroeger, nog vr de metro / sneltram, bus 67 niet?

Bij kantorencomplex Gondel zien we de nu ongebruikte sneltrambaan weer opduiken. Niet lang daarna bereiken we het eindpunt Sacharovlaan. We zijn een heel dik halfuur onderweg geweest vanaf Zuid voor een kilometer of 11. De sneltram deed het toch zo’n 8 minuten sneller. En voor de omwegen die bus 55 maakt, moet je gewoon betalen als je op saldo reist; Rikus schrijft erover op de dag dat ik dit typ.

De waarschuwende knipperlichten bij de tramhalte zijn nog in werking, hoewel er de eerste jaren geen tram meer komt. Zelf kijk ik ook nog zorgvuldig naar links en rechts als ik de trambaan oversteek voor een foto.




Ik loop verder al fotowandelend terug langs de busroute. Snertweer, vandaag (weer om snert te willen koken); de somberte valt niet helemaal weg te fotoshoppen.

De regelmaat zit er vanmiddag goed in op lijn 55. Elke 6 minuten haalt een bus me in en elke 6 minuten komt me er een tegemoet. Wacht eens even, dat klopt niet en dat KAN ook niet kloppen. Er komen me meer bussen tegemoet dan me inhalen. Dat komt: ik heb zelf ook snelheid, al ligt die lager dan die van de bus. Het inhalen duurt daardoor langer dan 6 minuten en het tegemoetkomen korter. Maar hoeveel langer en korter, precies? Ik kom er zo gauw niet uit. Jeminee, als dit al zo lastig is, hoe moet je dan ooit de relativiteitstheorie begrijpen? Als scholier was ik beter in dit soort redactiesommen dan tegenwoordig.

Enfin, ik stap zelf weer ergens in de bus. Nu moet ik om de 3 minuten een tegenligger kunnen begroeten en als het goed is, nooit ingehaald worden door een andere bus. Dat klopt perfect. Ook zie ik nergens opstoppingen of overvolle bussen.

Alleen zullen in de bus van 17:30 van Station Zuid, die ik met 2 minuten vertraging zie vertrekken, wel wat mensen met een staanplaats genoegen zullen nemen.

Er zullen ook we de nodige mensen afgehaakt zijn en vr 202X niet meer terugkomen. De sneltram vervoerde in de zuidelijke helft van Amstelveen 16.000 passagiers per dag. Als die allemaal de bus genomen hadden, was de 6-minutendienst beslist niet voldoende geweest.


                                                                                                                                                                                                                                                                     

                                                                                                                                                                                           

Tram 5

Bij de VU

Nog een ritje heen en weer met tram 5, van VU naar het eindpunt Binnenhof. De VU, waar geen Nederlands meer gedoceerd wordt. Maar als voertaal was Nederlands al eerder afgeschaft aan alle universiteiten. Ik ben geloof ik zo langzamerhand een fossiel, dat ik onze taal nog gestudeerd heb. En nog spreek en schrijf.

En ja, die tram zit natuurlijk eivol. GVB heeft 3 extra dienstwagens ingezet op lijn 5. Maar de frequentie in de spits is niet verhoogd en is nog steeds 5 minuten.

De haltes Kronenburg en Zonnestein zijn geschrapt in verband met de werkzaamheden en vervangen door de halte Biesbosch daartussenin. Ik zie onderweg verder nog wat mensen staan op de hoge perrons voor de sneltram. Mensen die nooit folders lezen, in welke taal dan ook. En die het ook niet vreemd vinden dat ze in hun eentje op dat perron staan.

 



Eindpunt in het hart van Amstelveen



Metro 51



Sloterdijk





Overgenomen van GVB - Plattegronden


Dit kaartje geeft het resterende metronet weer, nu het traject naar Amstelveen daarvan is afgesneden. Dat blijft ook zo. De nieuwe Amsteltram krijgt geen koppeling meer met de metro. Wat resteert is, voor de miljoenenstad die Amsterdam hoopt te worden, een heel bescheiden metronet van 42 km.

Niet om olie te gooien op het vuur van chauvinisme, maar het metronet van Rotterdam is 78 km lang, zelfs nog zonder de Hoekse Lijn. Mocht die ooit nog in gebruik worden genomen, dan klimt het RET-metronet naar op de kop af 100 km.

De routewijziging van metro 51 pakt wel uit in het voordeel van de reizigers in Amsterdam West. Metro 50 (Isolatorweg – Gein) krijgt tot station Overamstel versterking van lijn 51, waardoor eindelijk een frequentie geboden wordt die recht doet aan de drukte.

Lijn 50, De Ring, geopend in 1997, had ooit door moeten lopen van Isolatorweg tot Amsterdam Centraal en was dan echt rond geweest. Nu is er dan eindelijk een rechtstreekse metroverbinding Isolatorweg – Centraal, maar wel met een enorme omweg. 18,5 km, 19 stations en een rijtijd van 30 minuten. Op de pedelec doe je het in de helft van de tijd.

En als je snel van Centraal naar Zuid wilt, neem je nu natuurlijk lijn 52, de Noord/Zuidmetro. De verdienste van lijn 51 is dat de rechtstreekse verbinding Amstel – Zuid in stand is gebleven.

Ik ben eind 2004, begin 2005 nog een blauwe maandag over dat traject naar mijn werk gegaan. Ik werkte toen voor die foutieve baas van dat archiefbureautje, over wie ik het wel eens gehad heb. Die man was zwaar fout-na-de-oorlog, en heeft onze pensioenpremie achterover gedrukt.

Ik werkte in die grijze bunker vlak bij station Amstel die in 14 jaar tijd alleen maar grauwer is geworden. De snelste weg daarheen vanuit Leiden was: trein naar Amsterdam Zuid en metro naar Amstel. Met de metro naar de zaak: een luxe die ik verder nooit gekend heb in tot dusverre 44 jaar loondienst. Een beter uitzicht vanuit een kantoorraam heb ik ook vrijwel nooit gekend: alle treinen en metro’s die Amsterdam Amstel aandeden.


Heemstedestraat

Eerder op deze middag maakte ik een rit met lijn 51 van Amsterdam Sloterdijk naar Amstel, met fotostop op station Heemstedestraat. In Amsterdam West rijdt de metro nu 5-minutendienst, in combinatie met lijn 50, en dat is beslist geen overbodige luxe gezien het passagiersaanbod.

Als je hier op een station staat, zie je in een kwartier tijd een complete vlootschouw. Je hebt de CAF’s uit 1997, met hun karakteristieke gierende geluiden, de nieuwe M5en met hun bankjes met de rug tegen de muur en de oude stellen uit 1990 die tot voor kort dienst deden op de Amstelveenlijn.

Die laatste worden nu alleen op het metronet ingezet. De in- en uitklapbare treden bij de deuren zijn vastgelast. Vroeger werden ze ingeklapt als het voertuig van metro in tram veranderde.

Oh ja, ik moet nog melden dat lijn 51 voorlopig niet stopt op station Spaklerweg. Als je daar wilt wezen (waar ooit de Bijlmerbajes was) kun je op Amstel overstappen op lijn 53 of 54.

En daarmee is alles wel gezegd. Ik kom opnieuw kijken in 202x, als de Amsteltram af is.

Frans Mensonides
10 maart 2019
Er geweest: woensdag 6 maart 2019

PS: Die inhalende en tegemoetkomende bussen laten me niet los. Op de terugweg in de trein sla ik weer aan het rekenen. Laat ik uitgaan van ronde getallen; dat maakt het iets doorzichtiger. Stel dat ik als fotowandelaar gemiddeld 4 km per uur loop, en de bus gemiddeld 20 rijdt. Verhouding 1:5. En stel: de bussen rijden met ideale punctualiteit, dus precies om de 6 minuten. In 6 minuten tijd rijdt een bus 2 km en loop ik 400 meter. Op het moment dat ik gepasseerd word door een bus, heb ik 2 km voorsprong op de volgende bus. 

De relatieve snelheid van de bus ten opzichte van mij is 20-4=16 km/uur. Dat is 4/5 van zijn werkelijke snelheid. Hij heeft  dus 5/4 van de normale tijd nodig om die 2 km achterstand op mij te overbruggen, dat is 1,25 * 6 minuten = 7 minuten. Elke 7 minuut haalt me een bus in. Even controleren. Ik ben in die 7 minuut 500 meter verder gekomen; die bus 2500 meter, ofwel die 2000 meter achterstand plus het stuk dat ik gelopen heb. Klopt.

Voor de tegemoetkomende bussen geldt een vergelijkbare redenering. Die rijden ten opzichte van mij 24 km/uur, dus 6/5 van hun werkelijke snelheid. Ze doen er dus 5/6 van 6 minuten over om mij tegemoet te rijden, en dat is 5 minuten. In die tijd leggen ze 5/3 km af, en ik 1/3 km. Maakt samen weer die 2 km. Klopt als een bus!

FM

 

Frans Mensonides, Leiden, 2019