Nr. 190 - zondag 8 februari 2015
'Bedienden, verbreekt uw banden!'; 'Mens en Werk' in Helmond




LAATSTE ZES AFLEVERINGEN

189. IN PLAATS VAN TOESPRAKEN - IN MEMORIAM VOOR MOEDER (01/02/2015)
188. AFTELLEN VAN 40 NAAR 1: VERONICA TOP 40 50 JAAR (05/01/2015)
187. REPRISE: KERSTDINER (28/12/2014)
186. (THE MAKING OF) MIDWINTERFOTO 2014 (21/12/2014)
185. CARTHAGO MOEST VERWOEST, OFWEL: DE MICTIE VAN EEN GODHEID (14/12/2014)
184. LOUTER WINNAARS; HOOGBEGAAFDENQUIZ 'SLIMMERIQEN' (07/12/2014)





 

Deze zaterdag, 24 januari 2015, heb ik de hele week al vrijgehouden in mijn agenda voor een bezoek aan Gemeentemuseum Helmond. De afgelopen nacht is er echter een winterse bui over heel Nederland getrokken ter grootte van heel Nederland. Vanmorgen ligt in vrijwel het hele land het treinverkeer plat door ijsafzetting op de bovenleiding. Die trip naar Helmond cancel ik meteen, om die beslissing vrijwel meteen weer te herroepen. Het is met mij zo gesteld: als ik me heb voorgenomen, naar Helmond te gaan, dan zl ik ook naar Helmond, en wil ik in ieder geval kijken hoe ver ik kom.

Uiteindelijk weet ik de Brabantse stad nog te bereiken, zij het pas als de middag al een aardig eind op streek is. En dan ben ik nog wel op weg naar een museum dat prat gaat op drie collecties in twee gebouwen;  geen museum dus, waar je in een halfuur doorheen stormt.

Die twee vestigingen liggen gelukkig dicht bij het station en bij elkaar; wandelen gaat vandaag in een glibberige eendenpas. Beide gebouwen contrasteren aangenaam met elkaar. Het ene is Kasteel Helmond, waarvoor de eerste steen werd gelegd in 1325; het andere de Boscotondohal, die dateert van rond de meest recente eeuwwisseling en er al even uitheems uitziet als de naam in de oren klinkt.

Die laatste hal herbergt een vaste collectie Cobra-schilderijen van Karel Appel en consorten. Die kunst (?) zegt me niets, zoals ik in deze rubriek geloof ik al eens meer gezegd heb. Ik ben er dan ook in een klein kwartiertje doorheen. De tentoonstellingshal is verder leeg, omdat ze net tussen twee tentoonstellingen inzitten.

Niets, zelfs Karel Appel niet, kan mijn humeur bederven op een dag die ik heb veroverd heb op de elementen. Ik bekijk de gebeurtenissen nu eens positief: in die Boscotondohal heb ik mijn onderweg verloren tijd al weer bijna teruggewonnen.

Veel en veel langer blijf ik plakken in het Kasteel. De begane grond is gewijd aan de historie van de stad Helmond. Die maakte een groei door van een paarhonderd inwoners in de late middeleeuwen tot een kleine 100.000 nu. Dat ging niet geleidelijk, maar met schokken. Er waren twee enorme groeistuipen.

Tijdens de eerste, in de tweede helft van de 19e eeuw, werd de stad voorzien van een uitgebreide gordel fabrieken. Textiel, metaal, margarine en golfkarton werden hier vervaardigd. Een eeuw later werden die fabrieken bijna allemaal weer afgebroken, nadat Helmond was aangewezen als groeikern. Industrile gebouwen werden vervangen door soms heel opvallende en geslaagde moderne architectuur. Blikvangers van de stad zijn de kubuswoningen, de evenbeelden van die in Rotterdam.

Op de bovenverdieping van het Kasteel is de collectie Mens en Werk te zien, de meest boeiende van de drie die dit museum biedt. Hij omvat schilderijen, tekeningen en foto’s van beroepsbeoefenaren. Dit genre beleefde zijn bloeitijd rond 1900, toen ook industrialisatie en socialisme floreerden; zaken die niet los van elkaar gezien kunnen worden.

Mensen in werksituaties kun je op veel manieren uitbeelden. Je kunt het platteland tot onderwerp nemen of juist de stadsfabrieken. In beide gevallen kun je een arbeidersidylle schetsen of een –hel, of de kerk in het midden laten en zo getrouw mogelijk de realiteit uitbeelden. En je kunt dat doen vanuit het standpunt van werkgevers en dat van werknemers. Alle combinaties van deze mogelijkheden komen voor in de collectie.

Hieronder mijn traditionele top 5 van museumstukken die me het meest zijn opgevallen.  De werken staan hieronder afgebeeld in het mozaek, soms alleen een detail. Klik je de linkjes aan in de tekst, dan wordt je doorgeschakeld naar de site van het museum, met een inzoombare afbeelding en zeer uitvoerige uitleg.

 
*5* Pieter de Josselin de Jong, Middagpauze (1897)

Onderweg op die barre reis naar Helmond heb ik in een krant gelezen dat Nederlanders van alle Europeanen het meest en langdurigst op hun gat zitten. Deze boer leeft nog gezond: lichamelijke arbeid in de open lucht, en zijn lunchbammetjes nuttigt hij ook nog staande. De boer ploegt voort in een Drents landschap. De Josselin de Jong verheerlijkt zijn bestaan niet, maar zet hem ook niet neer als slachtoffer. Mooi, sober, realistisch schilderij.


*4* Jan Toorop, Mijnwerker (1915)

Een mijn moet een stuk minder aangename arbeidsomgeving vormen dan een akker. Toch lijkt de door Toorop getekende mijnwerker er niet echt onder te lijden. Een jonge, stoere koempel, nog ver weg van de stoflong waaraan de meeste mijnwerkers op te jonge leeftijd bezweken.


*3* Sjef van Schaijk, Langs het Jaagpad (1934)

Deze mannen hebben het echt zwaar. Zij trekken een trekschuit voort. Meestal gebeurde dat door paarden. Langs de Utrechtse Vecht deden weduwen en wezen dat, heb ik me wel eens laten vertellen, maar hier is het nog mannenwerk. Een schilderij met een aparte compositie. Je ziet die bonkige mannenlijven worstelen met dat touw, waaraan die schuit vast zit. Die staat niet afgebeeld, omdat je hem er net zo goed kunt bijdenken.


*2* Lucien Lejeune, Misre (1892) 

Dit plaatje vertelt een verhaal. De afgebeelde huisvader is dagloner in een mijn. Er is een staking aan de gang, zoals blijkt uit de socialistische optocht die zichtbaar is door het venster. Zolang de arbeidsonrust duurt, heeft hij geen inkomen voor zijn gezin. Maar achteraansluiten bij de stoet is ook geen optie; dan riskeert hij een werkverbod. Linksom of rechtsom, hij is altijd de pineut. Dat wilde de opdrachtgever van dit schilderij, een Maastrichter fabriekseigenaar, maar zeggen: stakingen veroorzaken een hoop leed.


*1*Albert Hahn Dijkman, Bedienden, verbreekt uw banden!  Strijdt mee in de moderne organisatie (1924)

Dit cartoonachtige affiche stal meteen mijn hart. Ik ben zelf lid van de Ondernemingsraad in de moderne organisatie die ik als kantoorklerk dien. En het verbaast me elke dag, dat ik nog steeds collega’s zie die zich, als het om arbeidsomstandigheden gaat, verlaten op hun vakbond, of de goede wil van het management, of gewoon gods water over gods akker laten lopen, en liever kankeren bij de koffieautomaat dan zaken aan te kaarten.

Binnenkort zijn er bij ons op de zaak weer OR-verkiezingen. Ik denk, dat ik dit affiche maar ga gebruiken als propagandamateriaal voor mijn herverkiezing. Als het tenminste tot een stemming komt, want meestal zijn er minder kandidaten dan zetels. Ik zou graag wat meer concurrentie zien, dan gt zo’n verkiezing tenminste nog ergens over; lft die OR eigenlijk wel?

Oh ja, dit affiche is natuurlijk niet bedoeld om propaganda te maken voor de Ondernemingsraad; die bestond nog niet in 1924. Het gaat om de socialistische vakbond.

Tot zover vijf hoogtepunten uit de collectie ‘Mens en Werk’, die zeker een reis naar Helmond waard is, zelfs ijs en weder niet dienende.

FHM
15 februari 2015
Er geweest: zaterdag 24 januari 2015


VOLGENDE AFLEVERING: LEVENSVERHAAL IN FOTO'S (15/02/2015)

Frans Mensonides, Leiden, 2015