Nr. 326 - zondag 27 september 2026 (week 46)
Wintertaferelen met hoge gevoelstemperatuur: de Avercamps in Kampen

a

LAATSTE ZES AFLEVERINGEN

325. REDBAD; KONING MET MEERDERE NAMEN EN GEZICHTEN (27/09/2026)
324. STAAR! (16 en 30/08/2026)
323. VOORBURG BOVENVEEN, EILAND VAN ABN? (02/08/2026)
322. TIJDLIJNEN; LEIDSE MUSEUMNACHT 6/7 JUNI 2026 (2 DELEN) (14/06/2026)
321. ONDERWEG; MIJN BROERTJE EXPOSEERT OPNIEUW (22/03/2026)
320. FRIESE DOODLOPERS; (NIET) SCHAATSEN IN 1966 (08/03/2026)
319. MIJN MUSEUM-6-DAAGSE (5): HET SPOORWEGMUSEUM (18/01/2026)

FHM’s A-viertjes is een rubriek op de Thuispagina van Frans Mensonides, die Henk als middle name heeft en dus FHM als initialen.
FHM’s verschijnt altjd op zondag, maar niet elke zondag


Hendrick Avercamp, Wintergezicht buiten de muren van Kampen, 1613-1615
Klik erop voor een grotere versie, om alle details op dit bonte schilderij te zien.

Best fris, op deze eerste zaterdagmiddag in november! Van de week is er al nachtvorst geweest, al was het bij mij in de tuin maar anderhalve graad onder nul. In Winter(!)swijk is zelfs al geschaatst op natuurijs, al duurde het maar 2½ uur totdat de baan gesmolten was in de zon. Maar echt: de winter valt wel erg vroeg in, dit jaar!

Een ideale dag om in het Stedelijk Museum Kampen de tentoonstelling ‘Avercamp terug in Kampen’ te gaan bekijken. Gelukkig heb ik vrijdag online een ticket met tijdslot gekocht; voor het museum staat een bord dat er momenteel geen kaartjes meer verkrijgbaar zijn aan de kassa. 

Zeg Avercamp, en je ziet voor je ogen vrolijke, bonte ijstaferelen uit een tijdperk dat de winters een stuk pittiger waren dan tegenwoordig. Maar wat ik, en velen met mij niet wisten: er waren TWEE schilders Avercamp: Hendrick (1585 – 1634) en zijn neefje Barent (1612/1613-1679). De laatste leerde het schilderen van zijn oom en bleef werken in dezelfde stijl. Barents werken zijn eeuwenlang toegeschreven aan oom Hendrick, voordat men doorkreeg dat zijn neefje  ze geschilderd had.

Beide schilders brachten een groot deel van hun leven door in de Hanzestad aan de IJssel. Hendrick stond bekend als ‘stom’. In de taal van die tijd betekende dat niet dat zijn intelligentie tekort schoot, maar dat hij niet kon praten. Vermoedelijk was hij aangeboren doof, al staat dat nergens zwart op wit. ‘Doofstom’ mag je heden ten dage ook al niet meer zeggen, maar wat  dan wel, dat weet ik niet precies.

Zijn moeder leerde Hendrick schrijven en tekenen. Vooral over het laatste was hij erg enthousiast, evenals over de lange schaatstochten die hij van jongs af aan maakte. Daar was rond 1600 alle gelegenheid voor, want we zaten in Europa op het hoogtepunt van de Kleine IJstijd.

Er werd geschaatst op glissen: botten van runderen en paarden, of op die fraaie krulschaatsen. Allemaal voorlopers van de doorlopers waarmee ik als kind worstelde. Paardenkaken werden wel gebruikt als arrenslee.

krulschaats, kaakslede, kolfstok


Die periode van kou duurde ongeveer van 1430-1850. Hij ging gepaard met natte en koele zomers en strenge winters, al zullen ze niet allemaal geleid hebben tot ijstaferelen zoals op de schilderijen van de Avercamps.

Naar schatting was het in die tijd gemiddeld 2 graden kouder dan in de huidige eeuw. Maar heel precies zullen we dat nooit weten. Fahrenheit, Celsius en Réaumur waren nog niet op de wereld; thermometers moesten nog uitgevonden en temperatuurschalen moesten nog bedacht worden. We zijn afhankelijk van kronieken, gegevens over ijs op de rivieren en jaarringenonderzoek om iets te weten te komen over het weer in oude tijden.

Over de oorzaken van de Kleine IJstijd is het ook gissen, maar men vermoedt: vulkaanuitbarstingen, tijdelijke afname van zonneactiviteit, en als gevolg van de koude het ‘opdrogen’ van de Warme Golfstroom. Sommige geleerden zeggen dat laatste ons in de tweede helft van de 21e eeuw opnieuw boven het hoofd hangt. Dan krijgen we elke winter minstens 5 Elfstedentochten en staan er misschien wel nieuwe Avercamps op in de schilderkunst. Enfin, wie dan leeft, wie dan zorgt; als (prille) zeventiger word ik er niet koud of warm meer van.

De strenge winter van 1962/1963, die mensen van mijn leeftijd en erger zich nog kunnen herinneren, was in de verste verte niet te vergelijken met de strengste winters uit de Kleine IJstijd. In zulke winters vroren er duizenden mensen dood. De scheepvaart kwam geheel tot stilstand, en daarmee ook het economische leven. Vaak ontstond er in het jaar na zo’n winter hongersnood door misoogsten. 

Dat is het zwarte randje van al die ijspret op de schilderijen van de Avercamps. Het was hoogstens een uitlaatklep voor de mensen; even wat ontspanning in zware tijden.

De landschappen (ijsschappen?) van de Avercamps zijn vaak geschilderd met een hoge horizon, zodat er veel ruimte was voor, soms komische, details. Op de tentoonstelling kun je ze bekijken met een vergrootglas, waarmee sommige bezoekers gevaarlijk dicht bij het canvas komen. De tegen een schutting plassende man, die altijd genoemd wordt, heb ik zelf niet kunnen ontwaren.

Op het schilderij boven dit stukje wordt het kolfspel beoefend. Dat spel is de voorloper en naamgever van het huidige golf. Met de kolfstok moest je een bal slaan tegen een paal aan het eind van de baan. In de zomer kon je kolven op een vlak terrein in de buitenlucht. De uitdrukkingen ‘de plank misslaan’ en ‘een kolfje naar je hand’ zijn ontleend aan dit indertijd zeer populaire spel.



Op dit detail zie je, als je goed kijkt, de stand, die bijgehouden wordt met streepjes in de sneeuw. HA (Hendrick Avercamp himself) heeft een voorsprong genomen op AL, wie het ook maar was.

 



Barent Avercamp, IJsvermaak op de IJssel bij Kampen, jaar??



Barent Avercamp, Schaatsers en kolfspelers buiten de stadsmuur van IJsselstein
ca. 1650.

Barent reisde veel rond om inspiratie op te doen, en misschien ook wel om zaken te doen; hij was naast schilder ook houthandelaar. Dit tafereel heeft hij voor de verandering niet in Kampen geschilderd, maar in het Utrechtse IJsselstein. Dat ligt ook aan de IJssel, zij het: een andere IJssel.

Ik kan niet anders zeggen; al die wintertaferelen, hoe ijzig ze ook zijn, hebben een hoge gevoelstemperatuur!


Ook in andere seizoenen dan de winter waren de Avercamps actief.

Hendrick Avercamp, Vissers bij maanlicht ca. 1629



Hendrick Avercamp,  Onweer bij Kampen ca. 1625-1630

Op de voorgrond doen schippers een poging om een drenkeling te redden.

Het loopt tegen sluitingstijd. De jas aangetrokken, de ijsmuts op, en de felle kou (+5 graden) in. Zouden we dan toch nog een Elfstedentocht krijgen deze winter, 30 jaar na de vorige? Het begin is veelbelovend.  

Op de andere locatie van Stedelijk Museum Kampen, in de oude synagoge, is er een experience voor de kinderen: ’IJspret met Acervamp’.

De Avercamps zijn nog tot en met zondag 10 januari 2027 te zien in Kampen. Reserveren is niet verplicht, maar wel verstandig. Voor de tentoonstelling is een toeslag verschuldigd van 5 euro op de normale entreeprijs.     

FHM
15 november 2026
Er geweest: zaterdag 7 november 2026 




© Frans Mensonides, Leiden, 2026