Nr. 117 - zondag 18 november 2012
Sprezzatura, RafaŽl en Lou



LAATSTE ZES AFLEVERINGEN
116. OP BLAUW GRAS; WAAROM HOCKEY BOEIENDER IS DAN VOETBAL (11/11/2012)
115. SUNDAY BLOODY SUNDAY: 4 NOVEMBER 1956 (04/11/2012)
114. STEDELIJK ZONDER STENDHAL (28/10/2012)
113a. EINDE VAN DEZE JAARGANG! HOE KOMEN WE NU DE ZOMER DOOR?
113.  BEELDEN IN LEIDEN; BOODSCHAP HEBBEN AAN EEN PLEK (21/06/2012)
112. [] ONGESCHIKT: LERAREN VAN VROEGER (08/06/2012)
111a. RIJNGOUWELIJN NAAR HISTORISCH ARCHIEF (28/05/2012)
111. REIZIGERS I.P.V. RAILS; INFORMATIEAVOND HOV-PLANNEN KOP VAN ZUID-HOLLAND (26/05/2012)









RafaŽl. Portret van Baldassare Castiglione. Circa 1514/1515. Musťe du Louvre, Parijs.
Overgenomen van: The Artchive. Rafael. Portrait of Baldassare Castiglione.

Ik weet niet of ze dat tegenwoordig nog doen op gymnasia, een kleine grand tour naar ItaliŽ in de vijfde klas, als deel van de klassieke opvoeding. Nee, ik denk van niet. Wij gingen veertien dagen met de trein naar Rome en Florence. Maar ItaliŽ is veel te dichtbij, tegenwoordig. Mijn achterneef, die in 5 VWO zit, ging laatst bij wijze van schoolreis met het vliegtuig naar China.

Maar als Roma en Firenze nog op het programma staan, zou je een paarhonderd luttele kilometers moeten omreizen om ook Urbino te bezoeken. Dit minuscule provinciestadje, niet veel groter dan Hattem, is de bakermat van de Renaissance, meer nog dan Florence. 500 jaar geleden telde het de grootste schilder van de eeuw onder haar inwoners, RafaŽl, ťn een van de meest gelezen schrijvers van de eeuw, Baldassare Castiglione. Beide heren waren bevriend met elkaar, en de eerste portretteerde natuurlijk de laatste.

Castiglione schreef in 1507 Libro del Cortegiano (Het boek van de hoveling), de weergave van een fictieve discussie aan het hof van de hertog van Urbino. Het onderwerp: aan welke eisen moet de ideale hoveling voldoen? ‘Sprezzatura’ was de belangrijkste, een begrip dat zoiets behelst als: lang oefenen op een bepaalde vaardigheid, en die dan over het voetlicht brengen alsof het helemaal geen moeite kost. ‘Flair’ of ‘gratie’, als je het in ťťn woord wilt vertalen.

Constantijn Huygens gebruikte het boek van Castiglione een dikke eeuw later als inspiratiebron voor zijn lange gedicht Een wijze hoveling uit Zedeprinten. Ik las Castiglione in Nederlandse vertaling en schreef er een pagina over op mijn Huygens-site, waarbij ik, niet zonder sprezzatura, net deed of ik er alles vanaf wist.
 
Die pagina luisterde ik op met enkele fraaie portretten door RafaŽl, ergens vandaan gecopy-and-pasted. Ook bij Rafael zie je er de enorme inspanning niet aan af. De schilder ging in werkelijkheid echter niet over een nacht ijs en maakte voor grotere schilderstukken soms tientallen, zo niet honderden schetsen.

Teylers Museum in Haarlem exposeert nu een kleine honderd van die schetsen. Het is druk in de tentoonstellingszalen; heel druk. Dan ben je natuurlijk een echt grote schilder, als de mensen bij duizenden alleen maar naar je SCHETSEN komen kijken.

Een aantal ervan is afkomstig uit het Florentijnse museum Uffici, en die naam doet me voor de tweede keer denken aan die ItaliŽreis van school. Wij bezochten het museum natuurlijk. Het was overvol, veel overvoller nog dan Teylers. Trossen mensen, hakend naar cultuur, drommend achter gidsen aan die een waaier, vlaggetje of opgerolde krant boven het hoofd hielden als oriŽntatiepunt. Veel meer herinner ik me niet van Uffici; ik was 16, bŤta, en kunst interesseerde me geen biet.

Wij liepen aan achter onze tekenleraar. Laat ik maar doen wat ik toen nooit zou durven, hem bij zijn voornaam Lou noemen; echt grote kunstenaars noem je tenslotte alleen bij de voornaam. Alleen in zijn geval ging het er weinig eerbiedige ‘Ome’ aan vooraf.

Lou was een vriendelijke, maar ook wel een beetje rare man, vonden we. Hij had geen orde. Zijn teken- en handarbeidlessen gebruikten we om ons huiswerk voor het volgende lesuur te maken. Ook werden er complete snelschaakcompetities afgewerkt.  Zwaar werd er gebaald als Lou dia’s van schilderijen ging vertonen (altijd dezelfde); dan ging het licht uit, de gordijnen dicht en kon je geen steek meer zien.

Zo nu en dan moesten we wel een tekening of boetseerwerkje inleveren. Dan trok je er een, die een ander gemaakt had, uit de kast of van de muur, zette je naam erop en leverde het in als je eigen werk. Lou merkte het nooit, of deed in ieder geval alsof. Het cijfer dat de kunstdief ervoor kreeg, kon hemelsbreed verschillen van wat de rechtmatige maker ervoor gekregen had. Lou hechtte niet aan cijfers; meisjes kregen van hem so wie so altijd een hoger cijfer dan jongens.

Eens per jaar kon hij laten zien wat hij zelf in huis had: het decor voor de jaarlijkse Grote Uitvoering was altijd weer prachtig. Verder moest hij zijn licht onder de korenmaat laten schijnen op een middelbare school waar zijn vak niet meetelde voor overgang of diploma, en niemand zijn best ervoor deed.

Subtiele wraak op die rotschool nam hij – nee, dat maak ik er maar van, daar was hij de man niet naar – in 1973, toen het zoveelste lustrum van de leerlingenvereniging gevierd werd met een feestweek. Hij vervaardigde een stuk of zeven metershoge houten harlekijns die leraren van de school voorstelden, inclusief hemzelf en de rector. Ze vertoonden allemaal een treffende gelijkenis, daar was iedereen het over eens. De harlekijns kwamen te hangen in de grote hal van de school. De amanuenses sloten ze aan op een ingenieus mechaniek, zodat ze op een komische manier heen en weer slingerden en dansten.

De rector was een compleet wereldvreemde intellectueel die vaak op twee decimeter boven de grond door de school schreed, binnen een halo van onpeilbaar diepzinnige gedachten. Hij trok daarbij een gezicht dat hij zelf voor scherpzinnig hield, maar in werkelijkheid nogal bÍte overkwam; mond scheef en tong half naar buiten. Hij zag er dan uit of hij niet helemaal goed snik was. Lou had die uitdrukking meesterlijk getroffen. Iedereen gniffelde erom, die zŠt!

Tijdens de ItaliŽreis zat Lou elke avond in het hotel in kunsthistorische gidsen te bladeren, omdat een mens nooit genoeg kan weten, laat staan: te veel. In Uffici slonk zijn stoet volgelingen in de loop van de morgen snel. Op het laatst wilden nog maar twee ŗ drie verstokte alfa’s naar hem luisteren; misschien mensen die van plan waren, kunstgeschiedenis te studeren. De rest was al lang afgetaaid naar het pension. We vonden dat hij veel te lang doorpraatte over wat maar schilderijen waren.

In Teylers loop ik me diep te schamen over mijn toenmalige cultuurbarbarij. Was Lou hier, dan liep ik desnoods tot sluitingstijd achter hem aan, hongerend naar kennis en inzicht, het hele museum door. Maar het is te laat.

FHM
18 november 2012
Er geweest: Uffici oktober 1973; Teylers woensdag 17 oktober 2012; Urbino alleen in gedachte.


 

VOLGENDE AFLEVERING:
118: TAXIPERIKELEN (25/11/ 2012)



© Frans Mensonides, Leiden, 2012


<< naar thuispagina Frans Mensonides