Nr. 123 - zondag 6 januari 2013
Diarreer-emmer; verkeerd lezen van samenstellingen





LAATSTE ZES AFLEVERINGEN
122. JAN SALIE EN ANDERE JANNEN; MET POTGIETER OVER DE DREMPEL (30/12/2012)
121. COLUMN OVER KOLLUM EN WIJDE OMSTREKEN (23/12/2012)
120. IN DE WACHTKAMER VOOR DE BESTRALING (16/12/2012)
119. DE DONKERE KAMER VAN HERMANS. EEN DRIELUIK (02, 05 en 09/12/2012)
118. TAXIPERIKELEN (25/11/2012)
117. SPREZZATURA, RAFAňL EN LOU (18/11/2012)




Een poosje geleden stond ik in een onafzienbare rij voor de kassa bij de supermarkt. Het was na een lange dag werken en forenzen, en aan dat feit was misschien te wijten dat ik niet helemaal scherp meer was. Ik stond ter hoogte van de zonder recept verkrijgbare geneesmiddelen, te kijken naar doosjes met het opschrift ‘Diarreeremmer’.

Ik had daar nog nooit van gehoord, maar wat het was, was me wel duidelijk. Natuurlijk: een diarreeremmer is een emmer om in te diarreren. ‘Diarreren’ is een niet door de woordenboeken gesanctioneerd maar toch in de volksmond vrij algemeen gebruikt werkwoord met de betekenis: zich ontlasten van dunne, vloeibare fecaliŽn.

Een diarreeremmer  is natuurlijk heel handig, fantaseerde ik, als je een aanval van buikloop krijgt onder heikele omstandigheden, bijvoorbeeld tijdens een verblijf op de camping. Geen nood, je trekt je terug in de bosjes, zet de diarreer-emmer aan je kont, en hupfaldera! Natuurlijk bevat zo’n diarreeremmer een  hygiŽnische patentsluiting, zodat je hem zonder kans op doorlekken kwijt kunt in de afvalbak.

Wel knap, hoe ze zo’n hele emmer in zo’n klein plat pakje krijgen, dacht ik ook nog; was hij misschien opblaasbaar? Maar toen kreeg ik dan eindelijk toch nog de flits van inzicht dat hier sprake was van een diarree-remmer, een pil tegen de schijterij ofwel: de racekak; genezen in plaats van opvangen.

Je hebt meer van zulke verneukeratieve samenstellingen. Berucht zijn de bommeldingen, waarvan je bij eerste lezing soms denkt dat het een bepaald soort dingen zijn, namelijk: Bommel-dingen, in plaats van meldingen. En de daluren, die in werkelijkheid een bepaald soort uren zijn, en niet de luren, waar de taal je soms inlegt. En het pijpetuitje, dat een etuitje (ťtwietje) is, en geen tuitje.

‘Lijsterbeslaan’, zegt mijn moeder altijd, als dit soort misverstanden besproken worden. Als heel jeugdige lezer spelde ik een keer een straatnaambordje met die naam. Lijster-beslaan, dacht ik, waar slaat dat nou op? Een paard beslaan, daar kan ik me nog iets bij voorstellen. Maar waarom iemand een lijster zou willen beslaan?
‘Mamma, waarom heet die straat Lijster-beslaan?’
- ‘Nee, joh, hahaha, daar staat: Lijsterbes-laan!’

Sommige van dit soort verkeerde lezingen houden langer stand dan de jeugd. Neem het woord: leidraad. Tot ver nadat ik tot de jaren des onderscheids was gekomen, heb ik gedacht dat dit een raad was die de mens kon leiden. Groot was mijn verbijstering toen ik er op een dag achter kwam – ik denk doordat ik het woord afgebroken zag staan in een tekst - dat het een lei-draad is. ‘Lei-‘ heeft inderdaad met leiden te maken; vergelijk ‘leiband’ en ‘leilinde’ (en vergelijk: ‘rijles’, dat is ook geen ‘rijdles’).

Het zou misschien een aardig onderwerp zijn van een Diederik-Stapeliaans onderzoek. Hoe splitst een lezer, al dan niet onder invloed van M&M’s, zulke samenstellingen en onder welke omstandigheden gaat hij in de fout? Het moet iets te maken hebben met verwarrende betekenissen van het linker- of rechterlid (-ding, -melding) en de opeenvolging van klinkers en medeklinkers, die verwachtingen wekt ten aanzien van de scheiding. ‘Daluren’ ben je geneigd te splitsen in ‘da-‘  en ‘-luren’, hoewel ‘da-‘ feitelijk niets betekent. Maar  een woord als ‘waterbrood’ zal  niemand splitsen in ‘waterb-’ en ‘-rood’; ‘-rood’ betekent wel iets, maar ‘-rb’ op het eind van een woord is onwaarschijnlijk.

Dat je recente ervaringen ook een rol spelen, bewijst het volgende voorbeeld. Bij ons werd de buiten- en binnenboel een keer opgeschilderd. Mijn al genoemde moeder klaagde dat zij hoofdpijn kreeg van de penetrante verf- en terpentijnlucht die in huis hing. Op een avond kondigde de tv-gids het tv-spel Die Verfluchten aan. Ik natuurlijk denken dat het spel zich afspeelde in het huisschilderswezen. Maar neen, het bleek een loodzwaar Duits stuk over lieden die – om redenen die ik me niet meer te binnen kan brengen – vervloekt waren.

De meeste samenstellingen geven geen leesproblemen. Ook de drieledige niet, zoals ‘asielzoekersproblematiek’ en ‘winstdelingsregeling’. Vierledige lezen meestal wat moeizaam. Vijf- en meerledige moet je gewoonweg niet gebruiken, behalve  als je Duits schrijft, want die kicken erop.

Zo zullen de meeste krantenlezers wel even blijven haken bij het vierledige gelegenheidswoord ‘waxinelichtjeshoudergooier’ (de man die een houder voor waxinelichtjes naar de Gouden Koets smeet). Verder zag ik laatst als ambtenaar een brief die de weidevogelcompensatieregeling tot onderwerp had, maar in ambtelijke taal verwacht je zulke narigheden.

Je kunt moeilijke samenstellingen gemakkelijker maken door op tactische plaatsen spaties tussen te voegen: ‘dal uren’, ‘bom melding’.  Maar dat mag niet, onder meer niet van de Signalering Onjuist Spatiegebruik. Engelsen doen het wel; daarom heet het bij ons: Engelse ziekte. Het bewijst niets over de eventuele inferioriteit van Angelsaksen; het is gewoonweg een afspraak, net als links of rechts rijden. Met dit verschil dat overtreding van verkeersregels doorgaans ernstiger gevolgen heeft dan die van taalregeltjes.

Het Frans doet bij mijn weten helemaal niet aan samenstellingen. De eetzaal heet er: zaal van eten. Onhandige Franse omhaal, vind ik, maar dat is een vooroordeel.

Wat wel mag in het Nederlands, is streepjes tussenvoegen: ‘dal-uren’, ‘bom-melding’, ‘weidevogel-compensatieregeling’ . Maar het hůťft ook weer niet; je mag je lezers met zulke kettingwoorden ook achterlaten in vertwijfeling.

Hoe doen de fabrikanten en verpakkers van diarree-remmers het? Zoeken op Internet leverde veel ‘diarreeremmers,’ weinig ‘diarree-remmers’ en weer wat meer ‘diarree remmers’. Dat laatste is dus fout. Maar de diarreer-emmer  heb ik niet gezien; gat in de markt??

FHM
6 januari 2013

P.S.:
Een van de zeldzame automobilisten onder mijn lezers schreef naar aanleiding van dit FHM-etje:


Hallo Frans,

Naar aanleiding van je FHM over diarreer emmer. Mijn vrouw neemt deze altijd met succes in als we in het buitenland zijn.

We waren van de zomer in Emmerich, om benzine te tanken op de terugweg naar huis. Scheelt tegenwoordig weer 24 cent per liter. Het was er bloedheet, 38 graden, en kochten er benzine en ijs. Bij het tankstation lag een gratis stadsplattegrond. Na enige tijd zag ik het wapen van Emmerich. Dus ik had ook altijd gedacht dat het Emme rich was, maar zo te zien is het Emmer ich.

Volgens Wikipedia was deze plaats van oorsprong Nederlands: Emmerik. Emmer ik?  Kenden ze toen ook al het geŽmmer, of gebruikte iedereen (ik) daar steeds een emmer? Kortom, er komen steeds meer vragen boven…

VOLGENDE AFLEVERING:
 OP AMSTERDAM / W.G. VAN FOCQUENBROCH (13/01/2013)

© Frans Mensonides, Leiden, 2013


<< naar thuispagina Frans Mensonides