Nr. 263 - zondag 3 oktober 2021 (week 39)
Ontmoeting met Krijn, Neanderthaler in Doggerland

LAATSTE ZES AFLEVERINGEN

262. HERMAN STOK, DE EERSTE ECHTE DJ; OF: WAAR IS GUNDRUN JANKIS GEBLEVEN? (06/06/2021)
261. DE PEST (IN); TENTOONSTELLING IN HET VALKHOF, NIJMEGEN (23/05/2021 en 08/08/2021))
260. BILABIAAL; OF: HOE KLONKEN DE GEBROEDERS DE WITT? (18/04/2021)
259. UITSLAG; ZURE DRUIVEN EN WAT ECHT PIJN DEED (21/03/2021)
258. HET GAAT ECHT NERGENS OVER! TWEEDE KAMERVERKIEZINGEN (14/03/2021)
257. GEZICHTEN OP JE SCHERM: BEWEGENDE PORTRETTEN EN NIET-BESTAANDE PERSONEN (07/03/2021)



De rubriek FHM's A-viertjes verschijnt onregelmatig. Maar als hij verschijnt, doet hij dat op zondag.




Ontmoet Krijn, de Neanderthaler

Afgelopen zondag hadden Sjoerd, mijn kleine broertje van 60, en ik een ontmoeting met deze sympathieke Neanderthaler. Zijn naam is Krijn, en hij leefde een slordige 60.000 jaar geleden in Doggerland, een enorme landmassa op de plek waar nu de Noordzee ligt. Onze ontmoeting vond plaats in het Museum van Oudheden in Leiden, waar nog tot/met 31 oktober de bescheiden, maar boeiende tentoonstelling ’Doggerland’ te zien is.

Krijn is het resultaat van niet minder dan een revolutie in de manier waarop Neanderthalers worden gepresenteerd aan het publiek. Google op ‘Neanderthalers’, kies voor ‘Afbeeldingen’ en je beeldscherm vult zich vooral met ruwe, grimmige, afschrikwekkende wezens die geen van allen echt een sympathieke indruk maken. Wij hůķden niet zo erg van onze oud-oud-ooms en -tantes in de evolutie, en lijken, 40.000 jaar na hun uitsterven, nog steeds wel een beetje bang voor hen.

Krijn echter, is zo te zien een goedlachse, vriendelijke kerel met wie je best een aardig gesprek zou kunnen hebben als je zijn taal zou spreken. Of Neanderthalers ook echt talig waren, is nog geen uitgemaakte zaak, al vermoeden de geleerden van wel.

Lezen en schrijven konden ze in ieder geval niet, dat is boven twijfel verheven. Doggerlandse woordenboeken en grammatica’s zullen nooit verschijnen. Neanderthalers hebben geen geschriften nagelaten waarin ze blijkgeven van hun gevoelens, van hun belevenissen en van hun mening over ons, homo sapiens, die misschien ook helemaal niet gunstig is geweest.

Alles wat we over ze weten, hebben we opgemaakt uit archeologische vondsten. Krijn kreeg gestalte door een stukje van zijn schedel, dat in 2001 gevonden is aan de Zeeuwse kust. Kennis & Kennis Reconstructions, die zich paleo-antropologisch kunstenaars noemen, hebben Krijns hoofd gereconstrueerd aan de hand van die vondst en van wat we al weten over de anatomie van de Neanderthalers.

Die onderscheiden zich heel duidelijk van homo sapiens door de boog boven de wenkbrauwen, waardoor ze meteen al een grimmige, ontoegankelijke indruk maken. Krijn - die van de onderzoekers een traditionele Zeeuwse voornaam heeft gekregen - heeft boven zijn rechteroog nog een extra bult. Die is het gevolg van een goedaardig gezwel. Daar is hij niet aan doodgegaan.

Waaraan wťl, dat valt uit dat stukje schedel niet op te maken. Wel is gebleken dat Krijn bij wijze van spreken geen vaste klant was bij het Utrechtse vega-restaurant Waku Waku, dat deze week prominent in het nieuws was wegens coronapas-perikelen. Krijns menu bestond grotendeels uit vlees. Dat was in zijn omgeving overvloedig aanwezig in de gedaante van herten, paarden, mammoeten en bevers.

 



Doggerland, 1 miljoen jaar geleden.
Overgefotografeerd van een videopresentatie op de tentoonstelling

Krijn is het klapstuk van de tentoonstelling over zijn leefomgeving, Doggerland. Deze landmassa van ca. 200.000 vierkante kilometer, 5 keer de oppervlakte van huidig Nederland, vulde 1 miljoen jaar geleden een groot gedeelte van wat nu de Noordzee heet. Je kon zonder natte voeten te krijgen, wandelen van Leiden naar Londen, en zelfs van het Deense Esbjerg naar het Engelse Norwich, althans de plekken waar al die steden nu liggen.

Tijdens ijstijden stond de zeespiegel maar liefst 50 meter lager dan nu. De zeespiegelstijging van 1 meter, die we tot 2100 kunnen verwachten door de huidige opwarming van de aarde, is daarmee vergeleken maar heel klein bier.

Of Krijn en zijn soortgenoten tijdens de ijstijden veel reden tot lachen hadden, staat te bezien. Ze leefden en overleefden op ijzige steppen.

Over de oorzaak van het uitsterven van de Neanderthaler zijn de geleerden het nog niet eens. Een nieuwe theorie die opgeld doet, stelt dat er simpelweg veel te weinig van hen aanwezig waren in een veel te groot gebied. Heel Europa telde maar enkele tienduizenden exemplaren. De kans dat ze een geschikte huwelijkspartner tegenkwamen, was heel gering. En die omstandigheid zou geleid hebben tot hun langzame maar zekere verdwijning.

De theorie dat ze door de moderne mens uitgeroeid zouden zijn in een oorlog-der-soorten, is wel verlaten. Maar of Neanderthalers ooit vreedzaam geco-existeerd hebben met onze voorvaderen en -moederen? Er is niemand die het weet. Een feit is wel dat in de genen van de hedendaagse mens nog wat sporen Neanderthaler-DNA te vinden is. Ooit moeten Neanderthalers dus slippertjes gehad hebben met homo sapiens.

Na het uitsterven van de Neanderthalers werd Doggerland bewoond door wat ze ‘moderne mensen’ noemen, een ruim begrip. Ca. 13.000 jaar geleden kwam er een warmer klimaat en veranderde hun habitat van een ijsvlakte in een groen paradijsje.

Dat was wel het begin van het einde. Door zeespiegelstijging raakte hun land los van Groot-BrittanniŽ en het Europees vasteland. Het werd een eiland, dat langzaam maar zeker kromp.

Rond 8000 jaar geleden was er nog maar een tiende over van het oorspronkelijke Doggerland, een eiland van ca. 20.000 vierkante kilometer dat begon op een kilometer of 100 ten noordwesten van het huidige Texel. Een tsunami door een enorme landverschuiving voor de Noorse kust maakte ook daar een einde aan. Doggerland verdween in de golven.

Er resteert nu alleen nog maar een ondiepte in de Noordzee. In de 17e eeuw was het een geliefde vangstplek voor vissers uit Nederland. Die voeren in doggers, betrekkelijk kleine zeilboten, en doopten dit gebied de Doggersbank.

 

1: Een vroeg kunstwerk: versierd middenvoetsbeen van een oeros of bizon, ca. 13.000 jaar oud; 2: het stuk van Krijns schedel aan de hand waarvan hij gereconstrueerd is; 3 en 4: vuistbijlen; 5: de bever diende als voedsel voor de Neanderthalers.

De bewoners van v/h Doggerland leven nog voort in voorwerpen die vissers ophaalden in hun netten, en die tegenwoordig door enthousiaste amateurarcheologen gevonden worden in het zand van onder andere de Maasvlakte en de Zandmotor bij Monster. Portretten en vondsten van die archeologen zijn momenteel te zien op de tentoonstelling ‘Doggerland’.

Een van hen, Kees van Hooijdonk, tekent aan: ‘Mijn vondsten heb ik zolang in bruikleen’. Dat vind ik wel een mooie, treffende uitspraak om deze FHM’s mee te beŽindigen.

FHM
3 oktober 2021
Er geweest: Zondag 26 september 2021





© Frans Mensonides, Leiden, 2021