Nr. 280 - zondag 8 januari 2023 (week 1)
De machine aan de macht? 'BrAInpower' in museum Boerhaave 

LAATSTE ZES AFLEVERINGEN

279. 'RETROFUTURE', DE TOEKOMST VAN GISTEREN IN HET EVOLUON (01/01/2023)
278. EEN STEEN IN DE MUUR; BAKSTEEN | BRICK IN AMERSFOORT (11/12/2022)
277. SCHILDERIJEN OP SCHILDERIJEN; 'SCHONE KUNSTEN' IN ANTWERPEN HEROPEND (20/11/2022)
276. HORROR-TANDARTS; HET VERVOLG (23/10/2022)
275. PAARDLOZE KOETSEN; LOUWMAN MUSEUM (25/09/2022)
274. MET OPEN OGEN EN UITGESTOKEN VOERLHOORNS (04/09/2022)



De rubriek FHM's A-viertjes verschijnt onregelmatig. Maar als hij verschijnt, doet hij dat op zondag


Twee maal Alan Turing, links in een galerij in Manchester met karikaturen van beroemde Noord-Engelsen;
rechts in een deepfake-video op de tentoonstelling BrAInpower.

Foto links: Archief De digitale reiziger, 2019

Dit FHM’etje sluit aardig aan op het vorige. Toen bezocht ik in het herrezen Evoluon in Eindhoven onder meer een waarzeggerstent waar me inktzwarte toekomstscenario’s werden voorgespiegeld. Kunstmatige Intelligentie (KI) zou de macht op Aarde van ons mensen kunnen overnemen, met rampzalige gevolgen.

Kunstmatige Intelligente (of in beter Engels: Artificial Intelligence, AI), is ook het onderwerp van de tentoonstelling BrAInpower in Rijksmuseum Boerhaave in Leiden. BrAInpower laat de vrijwel onbegrensde mogelijkheden zien van AI, maar wijst ook op de gevaren die eraan verbonden zijn. Een genuanceerd en boeiend verhaal.

Ik bezocht Boerhaave in 2020 voor de tentoonstelling Besmet en in 2017, na een grote renovatie van het museum.

De tentoonstelling is tevens een eerbewijs aan de grondlegger van AI: de Engelse wiskundige en computerpionier Alan Turing (1912-1954). Hij richt zich tot ons in een video die zelf een knap staaltje is van AI. 69 jaar na zijn dood spreekt hij woorden uit die hem postuum in de mond gelegd zijn. En zijn mond beweegt daarbij keurig op de maat van de tekst; liplezers zouden het verhaal gemakkelijk kunnen volgen.

Maar we kijken naar een staaltje deepfake. In dit geval is dat alleen maar bedoeld ter illustratie. Maar met deze op AI gebaseerde techniek kun je op video iedereen alles laten zeggen wat je wilt. Niet van echt te onderscheiden, en deepfake is dan ook een belangrijk wapen in het arsenaal van verspreiders van nepnieuws.

In BrAInpower krijgt Turing alle lof toegezwaaid die hem bij zijn leven onthouden werd. In WO II wist hij de geheime codes van de Duitse Wehrmacht te kraken. Daarmee had hij een belangrijk aandeel in de overwinning van de geallieerden op Hitler. Maar in plaats van een heldenstatus wachtte hem verguizing. Hij was homoseksueel en dat gold in het Engeland van de jaren 40 als misdrijf. Na een verplichte ‘chemische castratie’ pleegde hij in 1954 zelfmoord – vermoedelijk; er is altijd een waas van geheimzinnigheid blijven hangen om Turings dood.

Hoe werkt AI? Het wordt duidelijk gemaakt aan de hand van een voorbeeld dat veel mensen zal aanspreken – maar mij dan weer niet zo erg – : datingsites. Je schijnt daar een profiel te moeten invullen van wat je zoal wenst: lang, kort, blond, donker, oud, jong, slank, voluptueus, hoogopgeleid, praktisch geschoold, feestbeest, geen bartype, et cetera. En de site zoekt dan een partner die zoveel mogelijk met jouw wensen overeenkomst.

Maar dat is nog geen AI. Dat werkt anders, namelijk met wat een ‘zelflerend algoritme’ heet. Daarbij krijgt je profielen met foto’s voorgeschoteld van mogelijke kandidaten. Je moet dan aangeven in welke mate dat profiel je bevalt. De AI-software doet dan waar AI echt goed in is: een patroon onderkennen. Dan kan de site je voortaan van dienst zijn met een one-night-stand of levenspartner die perfect matcht. Geen keuzestress meer! Teleurstellingen uitgesloten - maar aangename verrassingen vermoedelijk ook.

Misschien is het ook bij AI-systemen nog steeds wel zo wat al heel lang gezegd werd van meer conventionele systemen: GIGO, Garbage In, Garbage Out; er komt niet meer uit dan wat je erin stopt.

Selecteren van personeel gaat tegenwoordig soms ook al met KI. Wie van deze 3 zou jij, alleen op basis van hun foto, kiezen voor de betrekking van vrachtwagenchauffeur? Ik wed dat je gaat voor nummer 3, die het meest lijkt op Henk Wijngaard; die het meest voldoet aan het beeld van een trucker. Die zal dan ook door het systeem vermoedelijk aangewezen worden als winnaar. Ik zou dan zelf nog wel even vragen hoeveel ervaring hij heeft, en hoelang hij al schadevrij rijdt; dat soort dingen…

Turing bedacht in 1936, toen de eerste computer nog gebouwd moest worden, een soort lakmoesproef voor AI-systemen. Veronderstel dat iemand een gesprek voert met een machine. Deze proefpersoon voert tekst in, en de machine geeft dan via bijvoorbeeld een printer antwoord. De proefpersoon moet raden of het echt een denkende machine is met wie hij chat, of dat een menselijk wezen hem antwoord geeft. Op het moment dat de proefpersoon het echt niet meer kan raden - en zijn kans op een goed antwoord dus fifty-fifty is - is het systeem geslaagd voor de Turing-test.


De eerste chatbot, Eliza genaamd, werd in de jaren 60 ontwikkeld. Hoewel ze maar een heel beperkt gespreksrepertoire had, waren de gebruikers diep onder de indruk van haar intelligentie. Niet van echt te onderscheiden; de Turing-test doorstaan! Maar als je tegenwoordig chat met een bot in plaats van een mens, heb je dat toch meestal wel snel in de gaten. 


AI-systemen stellen nu al medische diagnoses, voorspellen het weer van over 14 dagen, en raden dikwijls perfect waarnaar wij op zoek zijn in systemen als Google. Vul 2, 3 letters in en het systeem vult je zoekterm al aan. Schaakcomputers verslaan de wereldkampioen schaken, en go-computers winnen het ook van de beste spelers van dit oosterse bordspel.

Is er nog iets wat AI-systemen niet kunnen? Ze kunnen zelfs kunstwerken scheppen. Deze, door een computer gegenereerde ‘Rembrandt’ zou niet misstaan in het Rijksmuseum. Als je hem van enige afstand bekijkt, zie je niet dat hij van pixels is gemaakt, en niet van verf.

Dit portret van een niet-bestaande man is in 2016 gemaakt in het kader van het project Next Rembrandt, een samenwerkingsverband van o.a. TU Delft, Microsoft en het Mauritshuis. Er zijn eerst honderden bestaande Rembrandts ingevoerd in het systeem, en daarna kon het aan de slag gaan om te ‘schilderen’ in Rembrandts stijl. Wat ergens toch na-aperij is, vind ik. Ik zie een AI-systeem nog geen helemaal nieuwe kunststroming bedenken.

Luisteren naar ‘Bach’ en naar een potentiele tophit

 Van hetzelfde laken een pak is het project Deepbach waarbij een koraal van Johann Sebastian Bach gecomponeerd werd, en Miquela – Not Mine, dat een song van een fictieve influencer heeft voortgebracht. Ik vind beide muziekstukken voor 100% overtuigend. Maar dat komt misschien doordat ik noch een kenner ben van Bach, noch van het soort muziek dat anno 2023 als hitpotent wordt beschouwd (wie kent dat woord nog: hitpotent)? Ik weet niet of ik een album Sergeant Pepper 2.0 van The Next Beatles uit een AI-systeem net zo overtuigend zou vinden. Zou dat al eens beproefd zijn?

Wat ik niet door had, maar pas naderhand las: ook voor het design en de belettering van de tentoonstelling BrAInpower is gebruik gemaakt van AI.

De geleerden zijn het niet eens over de vraag of machines ons ooit echt helemaal zullen overtreffen en overbodig zullen maken. En zo ja, of we daar blij mee moeten zijn, of minder blij, en of dat er dan nog toe doet.

Volgens de meest overtuigde gelovers in AI stevenen we regelrecht af op wat zij het ‘point of singularity’ noemen. Al in 2045 zouden machines ons gaan overklassen, en dan misschien wel de macht grijpen op Aarde. Zelf denk ik dat het zo’n vaart niet zal lopen. Het zal wel net zo gaan als met die bemande vlucht naar Mars, die ook altijd zal plaatsvinden over een jaar of 20.

Maar we gaan het zien. Of: de machines gaan het zien en wij ZIJN gezien.

De expositie BrAInpower loopt nog tot/met zondag 5 maart 2023. En oh ja: het stukje dat je nu gelezen hebt, is geen product van AI, maar is geschreven door

FHM
8 januari 2023
Er geweest: 31 december 2022

VOLGENDE AFLEVERING: CHATTEN MET CHATGPT (29/01/2023)


Frans Mensonides, Leiden, 2023