Amsterdam, Centrumeiland
Amsterdam, Centrumeiland
De IJ-tram (lijn 26)
en de Amsteltram (lijn 25) heb ik
wel eens de buitenbeentjes genoemd van het tramnet van Amsterdam. Ze
reiken tot
veel verder buiten de grachtengordel dan de rest van de tramlijnen, en
ontwikkelen bovendien een aanzienlijk grotere gemiddelde snelheid. Ik
behandel
ze de laatste jaren altijd in één adem, hoewel ze elkaar nergens op de
lijnennetkaart raken.
Over
beide lijnen van het GVB (Gemeentevervoerbedrijf) valt
er dit jaar iets nieuws te melden. Daarom wordt het tijd voor een
nieuwe
aflevering over deze twain
that never meets. In de vorige aflevering,
die
dateert van 2023 / 2024, heb ik beide lijnen al zeer uitgebreid
ingeleid. Ik
verwijs er kortheidshalve naar maar ga het verhaal nog wel in 1 à 2
alinea’s
dunnetjes overdoen (ik en kort…).
De IJ-tram naar IJburg is met ingang
van maandag 31 augustus
2026 doorgetrokken van zijn eindpunt op het Haveneiland via het
Centrumeiland
naar het thans nog vrijwel onbebouwde Strandeiland. Ik ging er al op
diezelfde
dag poolshoogte nemen. Zoals postzegelaars tuk zijn op
eerstedag-enveloppen, ben
ik dat op foto’s van een eerste dag van exploitatie.
Iets langer geleden, op 29 maart
2026, is lijn 25, Uithoorn
– Station Amsterdam Zuid, doorgetrokken naar station Muiderpoort. En al
snel
daarna is hij wegens werkzaamheden tijdelijk omgeleid naar het
Flevopark. Hij
is nu ca. 21 km lang, maar heeft wel ingeboet aan gemiddelde snelheid.
Het is nu
toch weer een beetje een trage stadslijn geworden. Daarover later meer,
maar
eerst de eerste dag van de tram op het Strandeiland.
De IJtram aan het eindpunt op het
Strandeiland. Ik had er gewoon voor de lol
een foto naast willen plaatsen van Sander Eitrem, een Noorse
langebaanschaatser. Maar ik vond in de Wiki geen foto van hem die ik
had kunnen
pikken, hoewel de bijna-naamgenoot van de IJtram toch Olympisch
kampioen en
wereldrecordhouder is op de 5000 meter.
De IJtram biedt sinds 31 mei 2005 een
snelle verbinding
tussen Amsterdam Centraal en het nieuwe stuk Amsterdam dat IJburg heet.
Deze
archipel in het oosten van de stad is gerealiseerd op enkele opgespoten
eilanden in het IJmeer. In 2005 was ik pas na een week ter
plaatse.
De tram rijdt eerst een stukje langs
het IJ, daarna door de anderhalve
kilometer lange Piet Heintunnel en tenslotte via het al langer
bestaande
Zeeburgereiland naar IJburg. Daar lag het eindpunt tot/ met zondag 30
augustus
2026 op het Haveneiland.
Nu is de lijn over een afstand van 2
km doorgetrokken via de
Pampuslaan en de Oeverparklaan. De totale lengte van de lijn komt
daarmee op 10
km. Er zijn 3 nieuwe haltes: Centrumeiland, Buiteneilandlaan en Franz
Kafkastraat.
De laatste 2 liggen op het ongeveer 100 hectare grote Strandeiland.
Overgenomen van Gemeente Amsterdam, IJburg: Verlengen IJtram
Lijn 26 is in de loop der jaren als
kool gegroeid qua aantal
reizigers. Ca. 40.000 passagiers per dag maken nu van de lijn gebruik.
Daarmee
is het de drukste tramlijn van Amsterdam. Hij rijdt in de spits elke 6
minuten,
in de dal-uren elke 7½ minuut en tot ’s-avonds laat nog om de 10
minuten. En
dat met 2
gekoppelde Siemens Combino-trams,
met ruim 100 stoelen in totaal, die vaak allemaal bezet zijn.
Het inwonertal van IJburg plus het
Zeeburgereiland bedraagt
nu ca. 33.000. Over een jaar of 10 à 15 zal het in de buurt komen van
de
55.000. Tegen die tijd zal de IJtram in de spits wel weer elke 4
minuten moeten
rijden, zoals hij tot 2020 al deed met niet-gekoppelde wagens.
Dit stuk Amsterdam had oorspronkelijk
een metro zullen
krijgen. Het kan alsnog; de Piet Heintunnel is uitgevoerd als
metrotunnel. En
er schijnt bij Amsterdam Centraal nog een spooktunnel te liggen van 180
meter,
als beginnetje voor de IJ-metro.
Ik pak de trein op deze laatste dag
van de (meteorologische)
zomer, en geniet onderweg nog steeds van het feit dat ik alles weer
ruimtelijk
voor me zie, na ellendig ogengedoe (zie mijn FHM’etje van laatst). Ik
heb 69
jaar lang nooit stilgestaan bij mijn ogen, en waardeer ze nu pas, na
driekwart
jaar slechtziendheid; verdomd als het niet waar is.
Nu ben ik er de eerste weken nog niet
helemaal vanaf. Ik sta
onder een straf regiem van 6 keer per dag oogdruppelen. Dat doe ik maar
niet
onderweg, op zo’n vieze plee in de trein. Daardoor moet ik mijn reizen
momenteel maken in een paar gestolen uurtjes.
Bij de uitgang van het station aan de
IJ-zijde heeft een man
van ongeveer mijn leeftijd, met een Arabisch uiterlijk en een grijze
sikbaard,
zich helemaal geïnstalleerd. Hij zit onder een scherm dat dienst kan
doen zowel
als paraplu als parasol. Dat komt echt goed van pas op een
veranderlijke dag
als vandaag, op de grens van zomer en herfst.
Hij is hier (hoe lang geleden??)
gearriveerd met een grote,
moderne koffer, die hij recht overeind heeft gezet en nu dienst doet
als
tafeltje. Daarop staan een gezellig schemerlampje en een ouderwetse
wekker met
een bel. Moet hij morgenochtend de eerste trein halen? Ook ligt er een
stapeltje
boeken op die koffer. Op zijn schoot ligt een open boek, waarin hij zit
te lezen,
en dat boek ligt op een gesloten boek dat hij gebruikt als onderlegger.
Ja, in
je vakantie kom je nou eens
echt aan
lezen toe!
De bedelnap die ik zou verwachten,
ontbreekt, evenals een plakkaat
met een larmoyante beschrijving van hoe het zo met hem gekomen is. Nee,
hij is
geen bedelaar, maar op zijn manier een vakantieganger, denk ik.
Wat hem drijft, zou ik alleen te
weten kunnen komen door hem
te interviewen, wat ik niet doe, want ik ben per slot van rekening geen
journalist. Nu kan ik het slechts raden. Voor een tik-tok challenge is
hij te
oud. Mogelijk hebben de pittige prijzen van hotelkamers in Amsterdam
hem
afgeschrikt en houdt hij nu een low-budget vakantie. Echt arm zal hij
toch niet
zijn; eerder een rijke zonderling.
Maar hij blijft een gesloten boek.
Behalve ik neemt niemand
notitie van hem. Wie weet hoeveel weken of maanden hij hier al zit, bij
de
tramhalte van lijn 26. De forenzen kennen hem dan allemaal, net als dat
kijvende
ouwe wijffie, dat op het busstation van Leiden Centraal
altijd tegen
iedereen zat te schelden. Enkele jaren geleden is zij overleden. Ze
liet een
leegte achter op het stationsplein, in zekere zin.
Dat begint al weer goed, dit artikel,
meteen al een begintermezzo,
een vroege uitweiding. Snel tram 26 nemen. Die is tot 2029 verbannen
van het
voorplein van het station. De onderdoorgang on der de sporen verkeert
in
verbouwing.
Maar in feite is dit een veel betere
plek om te vertrekken, bij
de achteruitgang van het station en bij de IJ-veren. Hij hoeft nu niet
die hele
ronde langs de Nicolaaskerk te rijden. Na een krappe haarspeldbocht
neemt hij
de kortste weg naar IJburg.
De lijn telt nu 14 haltes. Een rit
van begin- tot eindpunt
duurt 23 minuten. Het stuk totaan het oude eindpunt op het Haveneiland
heb ik al
uitvoerig beschreven in andere artikelen. Het voormalige eindpunt is
omgedoopt
van simpelweg IJburg in Theo van Goghplantsoen. De keerlus, achter een
paar
flatblokken om, wordt nu in de normale dienst niet meer gebruikt.
Nu gaan we de brug over naar het
Centrumeiland. Op dit kleintje
onder de IJ-eilanden, 20 ha. groot, heb ik in 2023 al rondgelopen. Het
is nu zo
goed als volgebouwd. In het rijtje winkels bij de halte is nog één
winkel ‘Coming
soon’. En dan meteen per tram bereikbaar.
De laatste passagiers stappen hier
uit, en ik blijf alleen
achter in die 60 m lange tram. Weer een brug over naar het
Strandeiland. Het
strand waarnaar het genoemd is, lag er ook in 2023 al. Verder is het
eiland nog
woest en ledig. In de verte reiken heimachines en hijskranen naar de
hemel.
Bij de middelste van de 3 nieuwe
haltes kan de tram nu
doorrijden, maar over een jaar of 5 staat het er ongetwijfeld zwart van
de
mensen.
Ik druk op de STOP-knop, ten teken
dat er nog iemand in de
tram zit; anders rijdt hij nog met mij als verstekeling de keerlus op!
Het
einde van de lijn is bereikt, de halte Franz Kafkastraat, het einde van
Amsterdam.
Maar het ziet er hier zo desolaat uit dat het net zo goed het einde van
de
wereld had kunnen zijn.
Ik druk op de knop om de deur te
openen, maar die reageert
niet. Doe ik iets verkeerd? Ik zit zelden in een Amsterdamse tram; veel
minder
vaak dan in een Duitse. Dat stuk over die van Keulen hebben jullie nog
te
goed. Ik loop snel naar een andere deur, maar de tram rijdt alweer.
Bovenste rij: rondje over de keerlus
Nu ga ik dus door naar wat er nog
ligt achter de aller- allerlaatste
halte: de keerlus rondom een toiletgebouwtje, waar een reiziger
normaliter niet
komt. Het zal ook wel niet mogen, maar er mag wel meer niet. Ik doe
daarom
weinig moeite om mezelf te verstoppen, maar de bestuurder ziet me toch
niet. Dat
de rode lamp STOP nog brandt, dat heeft hij ook niet door.
Ik zie hem wél, als hij naar het
gebouwtje loopt. Na een
paar minuten keert hij terug, klimt weer in de cabine en we komen weer
in beweging,
op weg naar de eerste halte, die voor mij de laatste is.
Na deze unieke ervaring, een keerlus
mee te rijden als
passagier, voeg ik me bij de weinige menselijke wezens hier. Dit
eindpunt ligt
er de eerstkomende jaren alleen voor tramspotters en -fotografen,
waarvan er 3
aanwezig zijn. We zijn het erover eens dat je hier prima plaatjes
schiet.
Achter een dijk weet ik het IJmeer.
Het zal nog wel een jaar
of 10 à 15 duren voordat het Strandeiland is volgebouwd. Maar wie de
sleutel in
ontvangst mag nemen van zijn nieuwe stulp op het eiland, heeft meteen
de tram
voor zijn deur. Dat hebben we wel eens anders gezien in
nieuwbouwwijken! Er komt
ergens in de jaren 30 nog een verlenging van de IJtram naar de
noordelijke
helft van het eiland.
Centrumeiland
Vaag en ijl fluit de wind door de
bovenleiding van de tram
en door de reclameborden op het halteperron. In de verte neemt een
grote
vrachtwagen een bocht. Verder heerst hier diepe stilte.
Een plek die misschien niet kafkaësk
is, bij de Franz
Kafkastraat, maar wel surrealistisch. Zo zag bijna heel IJburg eruit
toen ik er
in 2003
voor het eerst was.
Over de Oeverparklaan, langs de
trambaan, loop ik terug naar
de bewoonde wereld. De straten van het Strandeiland liggen er al, en
hebben
zelfs al straatnaamborden, maar nog lang geen brievenbussen.
Over bussen gesproken: die rijden er
ook in IJburg. Ze
onderhouden de verbinding met o.a. Amsterdam Zuidoost. Het zijn de
lijnen:
49: IJburg Strandeiland – Muiden P+R - Weesp – Driemond – Metro
Kraaiennest - Station
Amsterdam Bijlmer ArenA;
66: IJburg Haveneiland – Diemen - Metro Kraaiennest - Station Amsterdam
Bijlmer
ArenA:
360 IJburg Strandeiland – Diemerknoop - Metro Gaasperplas = Station Amsterdam Bijlmer
ArenA.
Op de terugweg besluit ik, om iets te
doen te hebben, het
aantal reizigers te tellen, Daarvoor neem ik plaats op de voorste bank
aan de
rechterkant en tel gewoonweg iedereen die op het halteperron staat. Ik
neem
voetstoots en zonder bewijs aan dat iedereen die daar aanwezig is, ook
in de
tram zal stappen als die verschijnt.
Op het laatste stuk, langs het IJ,
wordt de tram echt
overvol, vooral met forenzen, denk ik. Ik raak de tel kwijt door die
massa op
de haltes, maar kom tot een totaal van om en nabij 140.
De voorlaatste halte heet Bimhuis, een muziektempel. Dat doet me er aan
denken
dat ik exact een jaar geleden rondliep in Wenen,
waar de tram ‘Bim’ genoemd
wordt, naar het geluid van de bel. Een in Amsterdam aangewaaide Wener
die lijn
26 neemt, zou misschien denken dat het Bimhuis de remise is. Die flauwe
opmerking maak ik nu voor de 2e keer. In Wenen dacht ik al: als ik nog
weer
eens GVB-lijn 26 neem, maak ik die grap doodleuk opnieuw.
Bij Amsterdam Centraal
Als de tram bij Amsterdam Centraal
gearriveerd is, en is
leeggelopen, tel ik 6 minuten lang het aantal reizigers dat er weer
instapt
voor de rit terug naar IJburg. Dat zijn er ook circa 140, en dat op één
halte,
terwijl ik daarnet een hele rit telde. Zo kom je wel op 40.000 per dag.
Die bijzondere toerist met zijn
koffer zit nog steeds onder
zijn paraplu/-sol bij de ingang. Ik had niet anders verwacht.
2 maal de halte Arend Janszoon Ernststraat in Amsterdam
Buitenveldert.
Voor wie het weten wil: Arend Janszoon Ernst van Bassen (voluit)
was baljuw van Amstelland van 1569 tot 1573.
Hoe had hij kunnen vermoeden dat
zijn kortstondige bewind hem een vernoeming
van een straat en daarmee ook een
tramhalte zou opleveren?
In een notendop nog even de geschiedenis van de
railverbinding door Nederlands grootste stad zonder spoorwegstation:
Amstelveen. Meer info in de gelinkte stukken.
In 1991 werd, na wat strubbelingen, lijn 51 in gebruik genomen: Amsterdam CS –
Amstelveen Poortwachter. De voertuigen waren een kruising tussen een metro en een
tram. Tot Amsterdam Zuid reden ze via de oosttak van het metronet, de lijnen
naar Amsterdam Zuidoost; in Buitenveldert en
Amstelveen als gewone tram. Ooit – was het niet in 2004? – werd de lijn
doorgetrokken naar Amstelveen Westwijk. Voorbij Amsterdam Zuid had hij gezelschap
gekregen van tram 5 die tot het centrum van Amstelveen met hem opreed.
In 2019: inkrimping van
het metronet, waardoor het nu een klein stukje korter is dan de langste
metrolijn van Rotterdam - als je die stad mag noemen in een stukje over onze
hoofdstad. Lijn 51 werd geamputeerd; alleen het traject Amsterdam
Zuid – Amstelveen Westwijk resteerde.
Enkele haltes werden opgeheven voor de snelheid en bij enkele andere haltes
werden wegkruisingen ondertunneld, eveneens voor de snelheid. De ombouw duurde
bijna 2 jaar.
Sinds december 2020 rijdt de lijn onder nummer 25. De
exploitatie vindt plaats met Urbos-trams en niet meer met halfslachtige
metrorijtuigen. In de zomer van 2021 kwam ik kijken, tijdens een interbellum
in de corona-crisis.
Route van lijn 25 voor de doortrekking naar Uithoorn
Verlenging tramlijn naar Uithoorn
Overgenomen van Uithoornlijn
3 jaar later kreeg de eerder geamputeerde lijn toch weer een
verlenging, maar dan aan de zuidkant, namelijk naar Uithoorn. Daar was ik wel
als de kippen bij: al op de eerste werkdag van exploitatie.
En in het lopende jaar was er weer een ingrijpende verandering.
In Amstelveen en Uithoorn leefde de wens om een rechtstreekse verbinding te
krijgen met het gebied binnen de Amsterdamse grachtengordel. Dat was de
achtergrond van de doortrekking van de lijn naar station Muiderpoort (en tijdelijk
naar het Flevopark).
Maar die 60 meter lange slierten van gekoppelde trams naar
Uithoorn zouden verkeersproblemen kunnen krijgen in de hyper-drukke grachtengordel.
Vandaar dat de trams nu over het hele traject ongekoppeld rijden.
Dat zou natuurlijk capaciteitsproblemen gegeven hebben op het
drukke traject door Amstelveen en door Uithoorn. Daarom is er per 29 maart
2026, tegelijk met de doortrekking van lijn 25, een nieuwe lijn 6 ingevoerd. Die
rijdt, alleen in de spits, als versterking van lijn 25 op het trajectgedeelte
Amsterdam Zuid – Amstelveen Westwijk.
Ook tram 5 (Amsterdam Westergasfabriek – Amstelveen Stadshart)
rijdt er nog steeds. Dat betekent in de spits: 18 trams per uur van Amsterdam
Zuid tot Amstelveen Oranjebaan, waarvan er 12 doorrijden naar Amstelveen
Westwijk. Daarvan leggen er 6 ook het landelijke stuk af door de polder naar
Uithoorn.
Je hoeft in Amstelveen dus nooit lang op de tram te wachten,
als er tenminste gereden wordt volgens dienstregeling. Over die dienstregeling
is nagedacht, wat geenszins vanzelfsprekend is in OV-land.
Lijnen 5 en 25 rijden elke 10 minuten en met een onderling
interval van 5 minuten. De nieuwe versterkingstram 6 vertrekt in beide
richtingen 1 à 2 minuten eerder dan tram 25. Hij kan dan als het ware de haltes
‘schoonvegen’, zodat de trams van en naar Uithoorn geen onverantwoord grote
stroom van reizigers te verstouwen krijgen. Alleen al op het traject Station
Zuid – Uithoorn vervoeren de tramlijnen 5, 6 en 25 in totaal ca. 30.000
reizigers per dag.
Ergens in Amsterdam-Zuid. Dit zou de halte Roelof Hartplein
kunnen zijn, maar ik steek er mijn hand niet voor in het vuur. Ik heb onderweg
geen aantekeningen gemaakt, met het slechte zicht dat me nog hinderde.
Vaak arriveert tram 5 vanaf het Flevopark te laat bij
station Zuid, waar lijn 6 al lang geleden vertrokken is, en de schoongebezemde
perrons al weer vol mensen staan. Ook arriveert hij wel weer eens te vroeg,
zodat de tram overvol raakt, en lijn 6 er leeg achteraan rijdt.
Ook twijfel ik een beetje aan het verhaal van die reizigers
uit Amstelveen en Uithoorn die zo graag in de grachtengordel willen wezen. Ik
zag bij station Zuid veel mensen in- en uitstappen, en er maar heel weinig
blijven zitten.
En als je als Uithoornaar, of hoe dat ook heet, echt in het
hart van de stad wilt komen, bij de Bijenkorf, de Dam en Madame Tussauds, kun
je beter bij station Zuid overstappen op de Noord/Zuidmetro. Als je dat zou
vergeten, kan dat ook nog bij station De Pijp, waar lijn 25 nu langsrijdt.
Waarom station Muiderpoort nu juist het eindpunt moest
worden? Nou, dat was ooit de eindhalte van lijn 3. In 2023 stond deze lijn (Zoutkeetsgracht
- Muiderpoort; langs honderden winkeletalages) op de nominatie voor opheffing;
ik schreef er toen over. Ondanks protesten uit de bevolking is die opheffing toch
doorgevoerd. Lijn 25 rijdt nu een stuk van de voormalige route van lijn 3, en
lijn 12 (Frederik Hendrikplantsoen - Amstelstation) doet de rest van die
opgeheven lijn.
Enfin, er zullen er ongetwijfeld reizigers door op vooruit
zijn gegaan, en anderen achteruit; een open deur intrappen, want dat is altijd
zo.
De tram in Uithoorn. 2024
Archief De digitale reizigfer
De route door Amstelveen heb ik op deze site al aardig vaak
bereisd, bewandeld en gefotografeerd. Maar tot slot nog 2 dingen die me nog
nooit eerder zijn opgevallen.
In Amsterdam Buitenveldert, vlakbij de grens met Amstelveen,
doet dit flatgebouw toch alles om de aandacht van de passant naar zich toe te
trekken. Wat is dit? Gaudi en Hundertwasser , vertaald naar de polder?
De 23 etages tellende en 75 meter hoge Quartz-toren uit 2022
is ontworpen door het Amerikaanse architectenbureau Studio Gang en het Nederlands
bureau Rijnbout. Het heeft golvende balkons, maar in tegenstelling tot de bouwwerken
van Hundertwasser geen golvende vloeren, zodat dit gebouw toch bewoonbaar is.
Na opening van de
trambaan naar Uithoorn verbaasden vele Amsterdammers die deze lijn eens wilden
proberen, zich over het landelijke uitzicht op weg daarheen. Uithoorn is tegenwoordig
een moderne, en niet al te oogstrelende forenzenplaats. Maar heeft nog wel wat
behouden van zijn geschiedenis als klein dorpje rond een veerhuis bij een pont
over de Amstel.
Deze in brons gegoten kaashandelaren zijn in 1981 vereeuwigd
door de bekende beeldhouwer Kees Verkade, op een plek die eens een kaasmarkt
was. Het beeld heet officieel ‘De kaashandelaren’ maar in de volksmond
‘Handjeklap’.
Frans Mensonides
11 september 2026
Er geweest: maandag 31 augustus (IJburg); vrijdag 29 augustus en dinsdag 1
september 2026 (Amstelveen)
